🎨📍 Ταξιδιώτες του Φωτός
Πίσω από τα περίφημα κόκκινα, μπλε, κίτρινα και μαύρα δωμάτια της Πομπηίας υπήρχαν άνθρωποι.
Τεχνίτες που προετοίμαζαν τους τοίχους.
Ζωγράφοι που χάραζαν τις πρώτες γραμμές.
Ειδικοί που δημιουργούσαν αρχιτεκτονικές ψευδαισθήσεις, φυτικά μοτίβα, τοπία και μυθολογικές μορφές.
Τα ονόματα των περισσότερων χάθηκαν.
Τα χέρια τους όμως βρίσκονται ακόμη εκεί.
Στους τοίχους της Πομπηίας.
Οι αρχαιολογικές και τεχνικές μελέτες δείχνουν ότι η διακόσμηση μιας πλούσιας ρωμαϊκής κατοικίας ήταν μια οργανωμένη και συνεργατική εργασία.
Δεν επρόκειτο απαραίτητα για έναν μοναχικό «καλλιτέχνη», όπως τον φανταζόμαστε σήμερα, αλλά για ομάδες τεχνιτών με διαφορετικές ειδικότητες, που μπορούσαν να αναλαμβάνουν το κονίαμα, τα χρωματικά πεδία, τα αρχιτεκτονικά στοιχεία, τις μορφές, τα τοπία, τον γύψινο διάκοσμο και ακόμη και τον συντονισμό με τα ψηφιδωτά του δαπέδου.
🏛️ Ποιοι ήταν οι ζωγράφοι της Πομπηίας;✍️
Εδώ βρίσκεται ένα από τα μεγάλα μυστήρια.
Σε αντίθεση με τους διάσημους ζωγράφους της ελληνικής αρχαιότητας που αναφέρει ο Πλίνιος ο Πρεσβύτερος, οι περισσότεροι τεχνίτες που ζωγράφισαν τα σπίτια της Πομπηίας παραμένουν ανώνυμοι.
Δεν γνωρίζουμε τα ονόματά τους.
Οι ερευνητές προσπαθούν να αναγνωρίσουν διαφορετικά εργαστήρια μέσα από τον τρόπο με τον οποίο σχεδιάζονται οι μορφές, τις επαναλαμβανόμενες διακοσμητικές λεπτομέρειες, τις τεχνικές κατασκευής και τη χρήση των χρωστικών.
Η διακόσμηση μιας μεγάλης domus ή μιας πολυτελούς έπαυλης απαιτούσε οργάνωση.
Άλλος τεχνίτης μπορούσε να ασχολείται με την προετοιμασία του κονιάματος.
Άλλος με τα μεγάλα χρωματικά πεδία.
Άλλος με τις διακοσμητικές γραμμές.
Και οι περισσότερο έμπειροι ζωγράφοι πιθανότατα αναλάμβαναν τις απαιτητικές ανθρώπινες και μυθολογικές μορφές.
Η εικόνα που προκύπτει είναι εκείνη ενός πραγματικού εργαστηρίου ζωγραφικής
💰 Το Κόστος μιας Τοιχογραφίας🏛️
Δεν γνωρίζουμε με ακρίβεια πόσο κόστιζε η διακόσμηση ενός συγκεκριμένου δωματίου στην Πομπηία του 1ου αιώνα μ.Χ., γνωρίζουμε όμως ότι μια πολυτελής τοιχογραφία απαιτούσε σημαντική οικονομική επένδυση.
Το κόστος εξαρτιόταν από το μέγεθος του χώρου, την πολυπλοκότητα της σύνθεσης, τον αριθμό των τεχνιτών, τις ημέρες εργασίας και κυρίως από τις χρωστικές που χρησιμοποιούνταν.
Οι απλούστεροι ζωγράφοι αναλάμβαναν τα μεγάλα χρωματικά πεδία και τις βασικές διακοσμήσεις, ενώ οι πιο εξειδικευμένοι τεχνίτες ζωγράφιζαν πρόσωπα, θεούς και μυθολογικές σκηνές και αμείβονταν περισσότερο.
Αν και το Διάταγμα Μέγιστων Τιμών του Διοκλητιανού είναι μεταγενέστερο από την καταστροφή της Πομπηίας, δείχνει ότι ένας εξειδικευμένος ζωγράφος μορφών μπορούσε να πληρώνεται περίπου διπλάσια από έναν απλό ζωγράφο τοίχων.
Έτσι, ένα δωμάτιο γεμάτο αρχιτεκτονικές ψευδαισθήσεις, μυθολογικές μορφές και ακριβές χρωστικές δεν ήταν μόνο έργο τέχνης· ήταν και μια σαφής δήλωση πλούτου, κοινωνικού κύρους και πολιτιστικής καλλιέργειας του ιδιοκτήτη.
🧱 Πριν από το Χρώμα — Η Προετοιμασία του Τοίχου✍️
Η δημιουργία μιας ρωμαϊκής τοιχογραφίας άρχιζε πολύ πριν εμφανιστεί το πρώτο χρώμα.
Ο Βιτρούβιος, στο έβδομο βιβλίο του De Architectura, αποτελεί μία από τις σημαντικότερες αρχαίες πηγές μας για την κατασκευή και διακόσμηση των τοίχων.
Η επιφάνεια έπρεπε να προετοιμαστεί προσεκτικά με διαδοχικές στρώσεις κονιάματος.
Η ποιότητα αυτής της βάσης είχε τεράστια σημασία.
Ένας σωστά προετοιμασμένος τοίχος έπρεπε να είναι σταθερός, επίπεδος και αρκετά λείος ώστε να δεχθεί την τελική ζωγραφική.
Η πολυτέλεια, επομένως, δεν βρισκόταν μόνο στην εικόνα που έβλεπε ο επισκέπτης.
Βρισκόταν και στις στρώσεις που δεν μπορούσε να δει.
🖌️ Η Τέχνη του Fresco✍️
Η βασική αρχή της νωπογραφίας είναι συναρπαστικά απλή.
Ο ζωγράφος εφαρμόζει χρωστικές διαλυμένες στο νερό επάνω σε νωπό ασβεστοκονίαμα.
Καθώς ο ασβέστης στεγνώνει και ανθρακώνεται, η χρωστική ενσωματώνεται στην επιφάνεια.
Το χρώμα επομένως δεν βρίσκεται απλώς επάνω στον τοίχο.
Γίνεται μέρος του.
Αυτό εξηγεί και τη μεγάλη ανθεκτικότητα που μπορεί να παρουσιάσει η τεχνική.
Η ζωγραφική σε στεγνή επιφάνεια —a secco— χρησιμοποιείται επίσης για λεπτομέρειες και για χρωστικές που δεν συμπεριφέρονται καλά μέσα στο αλκαλικό περιβάλλον του νωπού ασβέστη, αλλά είναι γενικά πιο ευάλωτη στην απολέπιση.
⏳ Ένας Αγώνας με τον Χρόνο✍️
Ο ζωγράφος της νωπογραφίας είχε έναν αόρατο αντίπαλο:
τον χρόνο.
Έπρεπε να εργαστεί όσο το τελικό κονίαμα παρέμενε κατάλληλα νωπό.
Αυτό απαιτούσε προγραμματισμό, σταθερό χέρι και συνεργασία μεταξύ των ανθρώπων του εργαστηρίου.
Δεν μπορούσε απλώς να σταματήσει και να συνεχίσει όποτε ήθελε.
Ο τοίχος είχε τον δικό του χρόνο.
Και ο καλλιτέχνης έπρεπε να τον ακολουθήσει.
📐 Πριν από τη Ζωγραφική Υπήρχε Σχέδιο✍️
Οι εντυπωσιακές αρχιτεκτονικές συνθέσεις της Πομπηίας δεν δημιουργούνταν τυχαία.
Η διακόσμηση οργανωνόταν με αναλογίες και γεωμετρικά συστήματα. Οι μελέτες των ρωμαϊκών τοιχογραφιών δείχνουν ότι οι συνθέσεις σχεδιάζονταν εκ των προτέρων και ότι τα συνεργεία μπορούσαν να χρησιμοποιούν επαναλαμβανόμενα μοτίβα και πρότυπα.
Έπρεπε να αποφασιστεί πού θα βρισκόταν το κεντρικό θέμα.
Πού θα εμφανίζονταν οι κίονες.
Πού θα άνοιγε το ζωγραφισμένο «παράθυρο».
Πώς θα χωριζόταν ο τοίχος σε ζώνες.
Και πώς ολόκληρη η σύνθεση θα συνομιλούσε με την πραγματική αρχιτεκτονική του δωματίου.
Γι' αυτό ορισμένα δωμάτια της Πομπηίας μοιάζουν σχεδόν με θεατρικά σκηνικά.
🧰 Τα Εργαλεία του Εργαστηρίου✍️
Το εργαστήριο χρειαζόταν πολύ περισσότερα από ένα πινέλο.
Κονιάματα από ασβέστη και αδρανή υλικά, χρωστικές, δοχεία ανάμειξης, εργαλεία εφαρμογής και λείανσης του σοβά και εργαλεία χάραξης ή καθοδήγησης του σχεδίου αποτελούσαν μέρος της διαδικασίας.
Η ίδια η κατασκευή του υποστρώματος ήταν εξίσου σημαντική με τη ζωγραφική που ακολουθούσε.
Το Getty, παρουσιάζοντας την αρχαία τεχνική, επισημαίνει χαρακτηριστικά υλικά όπως ασβέστη, άμμο, μαρμαρόσκονη, χρωστικές και σπάτουλες.
Ακόμη και μια λεπτή γραμμή που βλέπουμε σήμερα μπορεί να κρύβει πίσω της μέτρηση, χάραξη και προετοιμασία.
🌈 Το Εργαστήριο των Χρωμάτων✍️
Και ύστερα ερχόταν το χρώμα.
Οι ζωγράφοι είχαν στη διάθεσή τους μια εντυπωσιακή παλέτα ορυκτών και τεχνητών χρωστικών.
Κόκκινες και κίτρινες ώχρες.
Μαύρο από άνθρακα.
Λευκές ασβεστολιθικές χρωστικές.
Πράσινες γαίες.
Το εντυπωσιακό Αιγυπτιακό Μπλε.
Και το πολύτιμο κιννάβαρι, που μπορούσε να δώσει ένα εξαιρετικά έντονο κόκκινο.
Η επιλογή της χρωστικής δεν αφορούσε μόνο την ομορφιά.
Αφορούσε το κόστος, τη διαθεσιμότητα, την τεχνική συμπεριφορά του υλικού και το αποτέλεσμα που επιθυμούσε ο ιδιοκτήτης.
Έτσι ένας τοίχος μπορούσε να αποτελεί ταυτόχρονα έργο τέχνης και επίδειξη οικονομικής δύναμης.
👁️ Ο Ζωγράφος Έπρεπε να Ξεγελάσει το Μάτι✍️
Ιδιαίτερα στο Δεύτερο και στο Τέταρτο Πομπηιανό Στυλ, ο πραγματικός τοίχος έπαυε οπτικά να αποτελεί όριο.
Ζωγραφισμένοι κίονες δημιουργούσαν στοές.
Ανοίγματα οδηγούσαν σε φανταστικούς κήπους.
Ναοί εμφανίζονταν εκεί όπου υπήρχε μόνο σοβάς.
Μπαλκόνια, θύρες και αρχιτεκτονικά στοιχεία δημιουργούσαν ψευδαισθήσεις βάθους.
Το trompe-l'œil, η τέχνη δηλαδή που «ξεγελά το μάτι», έχει εντυπωσιακά αρχαία παραδείγματα στην Πομπηία και το Ερκολάνο.
Ο ζωγράφος δεν διακοσμούσε απλώς έναν χώρο.
Τον μεγάλωνε με τη φαντασία.
🏺 Οι Μύθοι στους Τοίχους✍️
Στα χέρια αυτών των τεχνιτών ζωντάνευαν ολόκληρες ιστορίες.
Ο Διόνυσος.
Η Αριάδνη.
Η Αφροδίτη.
Ο Ηρακλής.
Ο Αχιλλέας.
Ο Περσέας.
Ο Νάρκισσος.
Οι Έρωτες.
Ο Ποσειδώνας.
Η Ίσιδα.
Η επιλογή ενός μυθολογικού θέματος μπορούσε να συνδέεται με τη μόρφωση και τις πολιτισμικές αναφορές του ιδιοκτήτη, με τη λειτουργία του δωματίου ή με τις αξίες και τις ιδέες που επιθυμούσε να προβάλει.
Οι τοιχογραφίες των πλούσιων κατοικιών ήταν επομένως και ένας τρόπος επικοινωνίας.
Ο επισκέπτης δεν έβλεπε μόνο ένα όμορφο δωμάτιο.
«Διάβαζε» τον κόσμο του οικοδεσπότη.
🌋 Οι Ζωγράφοι που Εργάζονταν όταν Ήρθε ο Βεζούβιος✍️
Και εδώ υπάρχει μια από τις πιο ανθρώπινες πλευρές της ιστορίας.
Η Πομπηία του 79 μ.Χ. δεν ήταν μια ολοκληρωμένη πόλη που περίμενε παθητικά την καταστροφή.
Ήταν μια πόλη σε συνεχή εργασία και μεταμόρφωση.
Μετά τον μεγάλο σεισμό του 62/63 μ.Χ., πολλά κτίρια επισκευάζονταν και αναδιακοσμούνταν.
Έτσι, όταν εξερράγη ο Βεζούβιος, υπήρχαν σπίτια στα οποία οι εργασίες βρίσκονταν ακόμη σε εξέλιξη.
Μάλιστα, το Αρχαιολογικό Πάρκο συνεχίζει σήμερα τη μελέτη των θραυσμάτων τοιχογραφιών από την περίφημη Casa dei Pittori al Lavoro — «Οικία των Ζωγράφων επί το Έργον», ένα όνομα που από μόνο του μας φέρνει εξαιρετικά κοντά στους ανθρώπους που εργάζονταν στην πόλη.
Δεν γνωρίζουμε τα ονόματά τους.
Γνωρίζουμε όμως ότι υπήρχαν.
Ότι δούλευαν.
Ότι ανακαίνιζαν σπίτια.
Ότι ανακάτευαν χρώματα και προετοίμαζαν τοίχους.
Και ότι μια ημέρα του 79 μ.Χ. η εργασία τους σταμάτησε.
🔬 Από το Χέρι του Ζωγράφου στο Εργαστήριο του Αρχαιολόγου📌
Σήμερα η έρευνα συνεχίζεται με εντελώς διαφορετικά εργαλεία.
Το Applied Research Laboratory του Αρχαιολογικού Πάρκου της Πομπηίας συνεργάζεται με ιταλικά και διεθνή ερευνητικά ιδρύματα και χρησιμοποιεί επιτόπιες διαγνωστικές μεθόδους για τη μελέτη και τη συντήρηση του αρχαιολογικού υλικού.
Ακόμη και πεσμένα και κατακερματισμένα τμήματα τοιχογραφιών μπορούν σήμερα να μελετηθούν, να συσχετιστούν μεταξύ τους και, όπου είναι δυνατόν, να επανασυνδεθούν.
Πρόσφατες εργασίες του Πάρκου δείχνουν ακριβώς αυτή τη διαδικασία: αρχαιολόγοι και συντηρητές ανασυνθέτουν ομάδες θραυσμάτων και δημιουργούν υποθέσεις για την αρχική ζωγραφική σύνθεση.
Και έτσι συμβαίνει κάτι παράξενα όμορφο.
Το έργο που άφησε στη μέση ένας αρχαίος τεχνίτης μπορεί, δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα, να επιστρέψει στα χέρια ενός σύγχρονου συντηρητή.
👨🎨 Οι Ανώνυμοι Καλλιτέχνες της Πομπηίας✍️
Παρά τον πλούτο και την καλλιτεχνική αξία των τοιχογραφιών που διασώθηκαν, τα ονόματα των περισσότερων ζωγράφων της Πομπηίας παραμένουν άγνωστα.
Σε αντίθεση με τη σύγχρονη αντίληψη του καλλιτέχνη που υπογράφει το έργο του, η ρωμαϊκή διακόσμηση αποτελούσε συχνά αποτέλεσμα οργανωμένης εργασίας συνεργείων και εξειδικευμένων τεχνιτών.
Σήμερα οι αρχαιολόγοι προσπαθούν να αναγνωρίσουν διαφορετικά εργαστήρια μέσα από επαναλαμβανόμενες τεχνικές, σχέδια, χρωματικές επιλογές και ιδιαίτερους τρόπους απόδοσης των μορφών.
Έτσι, ακόμη κι όταν δεν γνωρίζουμε το όνομα ενός ζωγράφου, μπορούμε κάποιες φορές να αναγνωρίσουμε το «χέρι» ή το εργαστήριο που κρύβεται πίσω από ένα έργο.
🌹 Το Μήνυμα✍️
Οι περισσότεροι ζωγράφοι της Πομπηίας δεν άφησαν το όνομά τους.
Άφησαν όμως το χέρι τους.
Σε μια γραμμή.
Σε ένα πρόσωπο.
Σε ένα λουλούδι.
Σε έναν θεό ζωγραφισμένο πάνω σε νωπό κονίαμα.
Και ίσως αυτή να είναι μία από τις πιο όμορφες μορφές μνήμης.
Να μη γνωρίζει κανείς το όνομά σου, αλλά δύο χιλιάδες χρόνια αργότερα να στέκεται ακόμη μπροστά στο έργο σου.
🌹 Ερώτηση του Ταξιδιώτη του Φωτός💐
Αν μπορούσες να μπεις για μία ημέρα σε ένα εργαστήριο ζωγράφων της αρχαίας Πομπηίας, τι θα ήθελες περισσότερο να παρακολουθήσεις;
Την προετοιμασία των χρωμάτων;
Το πρώτο σχέδιο επάνω στον τοίχο;
Ή τη στιγμή που ένα άδειο δωμάτιο μεταμορφωνόταν, μέσα από τα χέρια των τεχνιτών, σε έναν ολόκληρο κόσμο;
✍️ Sonia Dellatola Giannikopoulou
Συγγραφέας • Φωτογράφος • Ενεργειακή Θεραπεύτρια
🌹 The Light of the Rose
📸 Ταξιδιώτες του Φωτός
🌐 www.taxidiotestoufotos.gr